โลกสองขั้วใหม่:

จีนกับสหรัฐอเมริกาในโลกหลังทุนนิยมเสรี 

 

พลวัตในกระแสโลกาภิวัตน์ ได้ก่อให้เกิดการปรับเปลี่ยนในโครงสร้างเศรษฐกิจโลก ความมั่งคั่งได้มีการกระจายตัวออกจากกลุ่มมหาอำนาจทางเศรษฐกิจที่เรียกว่ากลุ่ม Triad  เดิม (อันประกอบด้วยสหรัฐอเมริกา สหภาพยุโรป และญี่ปุ่น) เกิดการทะยานขึ้นของ The Rise of the Rest อย่างไรก็ดี The Rise of the Rest  ที่กระจายตัวอยู่ตามภูมิภาคต่างๆ มีการเติบโตในอัตราที่แตกต่างกัน The Rise of Asia มีความโดดเด่นที่สุดเมื่อเปรียบเทียบกับ The Rest of the World  และประเทศในกลุ่ม The Rise of Asia ด้วยกันเอง ก็มีอัตราการเติบโตที่แตกต่างกัน จนสามารถแยก Chindia (เป็นคำเรียก China+ India) ออกจาก The Rest of Asia (ดูรูปที่ 1)

 


รูปที่ 1: พลวัตการเปลี่ยนแปลงในโครงสร้างภูมิเศรษฐกิจโลก

 

หากย้อนหลังกลับไปในช่วงสามทศวรรษที่ผ่านมา คือประมาณปี 1980 ความมั่งคั่ง ของโลกกระจุกตัวอยู่ในกลุ่ม G7 ซึ่งล้วนแล้วแต่เป็นประเทศที่พัฒนาแล้ว ในทศวรรษ 2000 ความมั่งคั่งได้เริ่มมีการกระจายตัวครอบคลุมประเทศกลุ่ม BRIC อันประกอบด้วยบราซิล รัสเซีย อินเดียและจีน (ดูรูปที่ 2)

 

 

 

รูปที่ 2: เศรษฐกิจโลกในปี 2007

 

ประมาณหนึ่งทศวรรษผ่านไป คือ ปี 2010 นี้เอง จีนได้เริ่มแซงหน้าญี่ปุ่น โดยมีขนาดของ GDP เป็นอันดับสองของโลกรองจากสหรัฐอเมริกา แทนที่ญี่ปุ่น โดยมี GDP อยู่ที่ 5.4 trillion $US ขณะที่ญี่ปุ่นและสหรัฐอเมริกาอยู่ที่ 5.3 Trillion $US และ 15 Trillion $US ตามลำดับ 

ประมาณกันว่าในปี 2050 หรืออีก 4 ทศวรรษข้างหน้าจีนและอินเดียจะมีขนาด เศรษฐกิจรวมกันกว่า 50% ของ Global GDP ซึ่งจะเท่ากับสัดส่วน Global GDP ของกลุ่ม G7 ในปัจจุบัน ในขณะที่กลุ่ม G7 เองจะถดถอยลงเรื่อยๆ จนมีขนาดเศรษฐกิจเหลือเพียง 25% ของ Global GDP ในปี 2050  (ดูรูปที่ 3)

  

 

รูปที่ 3: เศรษฐกิจโลกในปี 2050

 

ดูอย่างญี่ปุ่นเองยังตระหนักถึงผลที่จะเกิดจากการผลัดเปลี่ยนจาก American Century มาสู่ Asian Century ดังจะเห็นได้จากรัฐมนตรีว่าการกระทรวงต่างประเทศ นาย Katsuya Okada ได้กล่าวว่า “From now onwards, this will be the age of Asiaโดยญี่ปุ่นมีความตั้งใจ ที่จะปรับความสัมพันธ์กับจีนให้มีความกระชับมากขึ้น พร้อมๆกับ การค่อยๆคลายตัวออกจาก “Special Relationship” ที่มีกับสหรัฐอเมริกา ที่เกิดขึ้นหลังสงครามโลกครั้งที่สอง 

 

การเกิดขึ้นของ The New Bi-Polar World

 

หากโลกในมิติทางภูมิเศรษฐศาสตร์ กำลังปรับเปลี่ยนตัวเองจากศตวรรษแห่งอเมริกา (American Century) สู่ ศตวรรษแห่งเอเซีย (Asian Century)  ควบคู่กันไปนั้น โลกในมิติทางด้านภูมิรัฐศาสตร์ก็กำลังปรับเปลี่ยนตัวเองจาก ศตวรรษแห่งการต่อสู้ทางอุดมการณ์ (Century of Ideology) สู่ ศตวรรษแห่งการค้นหาตัวตน (Century of Identity) การต่อสู้เพื่อเอาตัวรอดของประเทศต่างๆในศตวรรษนี้ จะไม่ใช่การต่อสู้ด้วยอุดมการณ์ระหว่างลัทธิคอมมิวนิสต์ กับลัทธิเสรีนิยมประชาธิปไตย เหมือนในศตวรรษก่อนหน้า แต่จะเป็นการต่อสู้ด้วยอัตลักษณ์ เอกลักษณ์ และจุดเด่นของประเทศหรือกลุ่มประเทศนั้นๆ

  

นักรัฐศาสตร์ทางการเมืองระหว่างประเทศ เชื่อว่า กระแสโลกาภิวัตน์ทำให้โลกเกิดการเปลี่ยนแปลงจาก “โลกสองขั้ว” (Bipolar World) เดิม ที่เป็นการเผชิญหน้าระหว่างสองกลุ่มประเทศที่มีอุดมการณ์ต่างกัน คือ ระหว่างทุนนิยมที่นำโดยสหรัฐอเมริกา กับสังคมนิยมที่นำโดยสหภาพโซเวียตในอดีต ในยุคสงครามเย็น  โลกกำลังผันตัวเองไปสู่ “โลกหลายขั้ว” (Multi-polar World) ที่บทบาททางการเมือง ความมั่นคง เศรษฐกิจ และการค้า จะไม่ตกอยู่กับประเทศใดประเทศหนึ่งเพียงประเทศเดียว แต่เป็นการร่วมกันกำหนดจากหลากหลายประเทศ โดยเฉพาะอย่างยิ่งจากประเทศสมาชิกในกลุ่ม G-20 ซึ่งมีประเทศที่พัฒนาแล้ว อย่าง สหรัฐอเมริกา สหภาพยุโรป แคนาดา ออสเตรเลีย ญี่ปุ่น เกาหลีใต้ และประเทศที่กำลังพัฒนาอย่างจีน อินเดีย บราซิล แอฟริกาใต้ รัสเซีย เม็กซิโก ตุรกี ซาอุดิอารเบีย และอินโดเนเซีย เข้ามามีบทบาทมากขึ้น

 

อย่างไรก็ดี นักวิชาการบางท่านเชื่อว่า โครงสร้างทางการเมืองโลกยังจะเป็น “โลกสองขั้ว” (Bi-Polar World) แต่จะเป็น “โลกสองขั้วใหม่” (New Bi-Polar World) ที่เรียกว่า G2 ระหว่างสหรัฐอเมริกากับจีน เป็นสองมหาอำนาจที่มีความสัมพันธ์ที่ซับซ้อนในหลายมิติ

 

การแข่งขันบนโมเดลทุนนิยมที่แตกต่าง

 

ในมิติทางเศรษฐกิจ จะเป็นการต่อสู้ภายใต้ระบอบทุนนิยมเดียวกัน คือ ระบอบทุนนิยมโลก (Global Capitalism)  แต่จะแข่งขันด้วยโมเดลที่แตกต่างกัน ระหว่าง Market Capitalism Model ตามแบบฉบับของอเมริกา กับ State Capitalism  Model ตามแบบฉบับของจีน

 

หลังวิกฤตเศรษฐกิจโลก สถานภาพทางเศรษฐกิจของสองประเทศนี้แตกต่างกันอย่างสิ้นเชิง ในขณะที่สหรัฐอเมริกา (รวมถึงยุโรปตะวันตก และ ญี่ปุ่น) ตกอยู่ในสถานะที่อ่อนแอ จีนกลับอยู่ในสถานะที่แข็งแรง โดยมีอัตราการฟื้นตัวจากวิกฤตที่เร็วมาก อาจกล่าวได้ว่า จีนเป็นประเทศแรกในโลกที่สามารถรักษาโมเมนตัมเพื่อไปสู่ Long-term Growth Potential ของตนเองได้

 

หลังเกิดวิกฤต รัฐบาลในหลายประเทศใช้ Expansionary Policy แต่จีนอยู่ในฐานะที่ได้เปรียบ เพราะดำเนินการในขณะที่มี Current Account เป็นบวก อีกทั้ง Fiscal Sustainability ของจีนยังอยู่ในระดับที่สูงมาก โดยมีการขาดดุลงบประมาณอยู่ที่ 3-4% ในขณะที่รัฐบาลสหรัฐฯต้องหาเม็ดเงินจำนวนมาก เพื่อกระตุ้นไม่ให้เกิดการหดตัวทางเศรษฐกิจ อีกทั้งมีภาระต้องเข้าไปโอบอุ้มอุตสาหกรรมต่างๆ ทั้งภาคการเงินและภาคการผลิต หลังวิกฤตจึงต้องผลักดันมาตรการลดค่าใช้จ่ายหรือเพิ่มอัตราภาษี ซึ่งจะส่งผลกระทบต่อศักยภาพในการเติบโตในระยะยาวของสหรัฐอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้

 

ในระดับจุลภาค ธนาคารพาณิชย์และกลไกทางการเงินอื่นๆของจีนไม่ได้ถูกผลกระทบจากวิกฤต สถาบันเหล่านี้มีหนี้สินอยู่ในระดับที่ต่ำมาก จึงยังมีขีดความสามารถในการปล่อยกู้ให้เกิดการบริโภคหรือการลงทุนอีกมากมาย ตรงข้ามกับเศรษฐกิจในโลกตะวันตก ซึ่งสินเชื่อผู้บริโภคมีการหดตัวอย่างรุนแรง เพราะธนาคารต่างๆต้องรักษา Capital Adequacy Ratio ของตน อีกทั้งถูกบังคับให้ใช้มาตรการ Deleveraging  ต่างๆมากมาย

 

ที่น่าเฝ้าจับตามอง คือ หลังวิกฤตเศรษฐกิจ Sovereign Wealth Fund ของจีนที่มีขนาดใหญ่มหาศาล กำลังมีบทบาทอย่างมากในการซื้อขายหรือเข้าควบรวมกิจการในเซกเตอร์สำคัญๆ ในประเทศต่างๆทั่วโลก โดยเฉพาะอย่างยิ่งในสหรัฐอเมริกาและยุโรป ซึ่งจะส่งผลกระทบเชิงจิตวิทยาระยะสั้น และอาจส่งผลกระทบเชิงยุทธศาสตร์ทั้งในมิติความมั่งคั่งและความมั่นคงต่อประเทศต่างๆเหล่านี้ในระยะยาว

 

วาระของเศรษฐกิจโลกหลังวิกฤต (Post-Economic Crisis Global Agenda) จึงอยู่ในทิศทางที่คล้อยตาม “ฉันทามติปักกิ่ง” (Beijing Consensus) ซึ่งตั้งอยู่บนฐานคิดของภูมิปัญญาตะวันออก ภายใต้ Authoritarian Government และ State Capitalism เริ่มเบี่ยงเบนออกจากทิศทางของ “ฉันทามติวอชิงตัน” (Washington Consensus) ที่ตั้งอยู่บนฐานคิดของภูมิปัญญาตะวันตก ภายใต้ Democratic Government และ Market Capitalism อีกต่อไป ระบบการค้าโลกมีการเปลี่ยนทิศทางจาก North-South Trade เดิม มาสู่ East-West Trade ที่มากขึ้น

 

การดำเนิน External Strategy ในแบบฉบับของ “China Diplomacy”

 

การดำเนิน External Strategy ของจีน มีเป้าหมายเพื่อตอบโจทย์เป้าหมายเป้าหมายระยะยาวของประเทศ ว่าด้วย “The attainment of a strong, modern, and prosperous China” โดยวางเป้าหมายให้จีนเป็น Moderately Developed Country ภายในปี 2050

 

จีนยังยึดเป้าหมายระยะยาวของประเทศดังกล่าวต่อเนื่องมา อย่างน้อยกว่าสามทศวรรษแล้ว  สิ่งที่ปรับเปลี่ยนคือ External Strategy เพื่อให้สอดรับกับการเปลี่ยนแปลงในภูมิรัฐศาสตร์ กระแสโลกาภิวัตน์ รวมถึง Internationalization ของระบบเศรษฐกิจจีน มิเพียงเท่านั้น External Strategy ของจีนมิได้จำกัดแต่ในเรื่องของ Global Economic Interests เท่านั้น แต่ยังขยายครอบคลุมไปถึง Global Political Interests และ Global Security Interests  อีกด้วย

 

ในช่วงทศวรรษที่ผ่านมา การฑูตจีนมีลักษณะเด่นอยู่ 2 ประการ คือ Relatively Proactive กับ Increasingly Flexible

 

ในมิติของ Proactiveness การฑูตจีนจะไม่ “React” กับการเปลี่ยนแปลงที่เกิดขึ้นกับสิ่งแวดล้อมภายนอก แต่มีความมุ่งมั่นในการ “Shape” ให้เกิดการเปลี่ยนแปลงในสิ่งแวดล้อมภายนอก ตามทิศทางที่ตนเองต้องการ โดยเฉพาะอย่างยิ่งใน Regional Environment  ดังจะเห็นการที่จีนมีบทบาทนำในการก่อตั้ง Ba’ao Forum  ในปี 2001  พร้อมๆกับเป็นผู้นำในการปรับเปลี่ยน “Shanghai Five” ให้กลายเป็น Shanghai Cooperation Organization (SCO)[1] ในปีเดียวกัน จีนยังทำหน้าที่เป็นตัวกลางให้เกิดการประชุม Six Party Talks (อันประกอบด้วยเกาหลีเหนือ